Onverschilligheid

Dagblad Trouw vroeg in de zomer van '26 de lezers een achtste hoofdzonde te kiezen. De suggesties waren vele, maar onverschilligheid sprong er uit. Na verhalen over de zeven hoofdzonden, van week tot week, daarom als afsluiting een beschouwing over onverschilligheid. Voor mij de aanleiding om mijn eigen gedachten over onverschilligheid op papier te zetten.

Onverschilligheid is een antwoord. Een antwoord, een verweer, op de complexiteit van het leven. Alles wat je doet heeft een effect, op anderen en op de wereld zoals die is en zal zijn. Elke daad, elk woord, lijkt te vragen om verantwoording. Je kunt dat ontlopen door je terug te trekken in onverschilligheid. Doen alsof de effecten van je daden en je woorden jou niet aangaan. Deze onverschilligheid, dit antwoord, is in mijn ogen een ontkenning van de realiteit. Deze onverschilligheid is leven in een schijnwerkelijkheid. Hij komt voor als de arrogantie van de macht, maar ook als het verzet van de machteloze. De machtige pakt alles, de machteloze pakt dan ook maar wat hij pakken kan. Beiden doen het zonder aarzeling en voorbehoud. 'Ik kan me toch het leed van de hele wereld niet aantrekken?'

Meestal is er wel een besef van verbondenheid, een besef dat jij en je woorden en je daden effect hebben op de buitenwereld, nu en later. Dat kan schuldgevoel opleveren. Daarvoor kun je vluchten in onverschilligheid. Dan is onverschilligheid niet zozeer ontkenning van de werkelijkheid, maar een relativering. De gedachte en misschien wel de overtuiging dat het allemaal wel mee zal vallen. Zo verontschuldigen we ons voor onze te grote ecologische voetafdruk of voor onze acceptatie van klein en groot onrecht. Vluchten is niet het verleggen van grenzen, maar steeds verder weg gaan van de grens. De relativering wordt steeds groter, totdat ook deze onverschilligheid overgaat in een ontkenning. 'Ik kan me niet voorstellen dat die ene vliegreis van mij effect heeft op het klimaat.'

Onverschilligheid kan ook een keus zijn. Een bewuste poging om je vrijheid en zelfstandigheid te bewaren. Een vertaling van de aanbeveling je eigen spoor te volgen, jezelf te zijn. Je laat alle vragen, alle beroep op jou, bewust van je afglijden. Niets mee te maken, ik bepaal zelf hoe mijn leven er uitziet en verder gaat. Deze keus suggereert dat je kunt leven zonder be•nvloed te worden. Het is de mythe van de kunstenaar die helemaal origineel is. Ook dit is een ontkenning van de realiteit, de realiteit dat we in een verband leven, nooit geworden zijn en bestaan, nooit iets kunnen presteren en bedenken, zonder wat vooraf was. 'Ik laat me door niets en niemand afleiden van mijn eigen spoor.'

De kern van een waarachtig leven in volheid is leven in het besef dat het leven je geschonken wordt. Dat is ook de kern van het bijbels evangelie, leven van de liefde. Niet de liefde als de betere eigenschap van deze en gene, maar de liefde als de bron van het leven. Zonder die liefde geen leven. Onverschilligheid ontstaat daar waar deze waarheid niet onderkend, erkend en geleefd wordt. Als verweer, als vlucht en als keus. Het is een meer of minder onbeholpen poging om de waarheid te ontlopen, mogelijke motivaties gaf ik hierboven al aan. Het is altijd een ontkenning van de verbanden waarin we leven. Een ontkenning van het gegeven dat wij zelf, met ons hele hebben en houden, een vrucht zijn, een effect, een voortbrengsel van wat aan ons vooraf ging.

Uiteraard, omdat de waarheid voorop gaat, zeg ik het liever andersom, vanuit de positieve stelling dat we leven in een verband, een verbondenheid, en dat daarom betrokkenheid wezenlijk is voor het leven. Wie de ander en de wereld, alles wat je aankijkt, mensen, bomen, water, aarde, hemel, ziet als gave, als bron van leven, ook als de bron van jouw leven, is niet onverschillig. Dat betekent niet dat je je alles moet en kunt aantrekken, dat je op ieder beroep op je in moet gaan, dat je voor alle leed en onrecht verantwoordelijk bent. Wel dat je kunt zien wat er aan de hand is en dat je kunt kiezen waar je op in gaat. Dat je kunt onderscheiden tussen wat je kunt en wat je niet kunt, dat je weet wat jou rol in het geheel is en daarnaar handelt. Het is niet: 'Wat heb ik met jou te maken?', maar: 'Wat kan ik voor jou betekenen?'. Je zien en handelen is in het besef van onderlinge verbondenheid en afhankelijkheid en vooral in het besef dat je samen met de ander leeft in een ontvangen. Het licht van de zon, de voeding van de aarde, de zorg en liefde van hen die je voorgingen, de ervaring en de kennis van alle generaties.

Als je iets als zonde benoemt, klinkt dat al gauw afkeurend. Het mag niet, aan de andere kant willen we ook niet te streng zijn. Alsof, in dit geval, onverschilligheid een soort levensideaal en levensnorm is, waarvan je tegelijk weet dat dit niet haalbaar is. En we stellen elkaar gerust, door te relativeren en af te zwakken, door ogenschijnlijk niet te vermijden overtredingen te noemen, kleine bekentenissen, bedoeld om begrip op te wekken. Het resultaat is dat het hele verhaal over hoofdzonden dan misschien wel onderhoudend is, maar nergens echt spanning oproept, de zaak op scherp zet. En zeker nergens een zicht geeft op leven zonder onverschilligheid en andere (hoofd)zonden. Zo ging het ook in de serie van Trouw over de hoofdzonden, aanleiding voor mij om er bij te stil te staan.

In mijn ogen is onverschilligheid een gevolg van het niet (kunnen of willen) zien van de verbindingen waarin we leven. Daar kunnen allerlei redenen voor zijn, waarvan ik er hierboven ook een paar genoemd heb. Op een meer of minder jolige manier iets benoemen als zonde lost weinig op, kun je zelfs zien als een deel van deze ontkenning. Alleen een open houding, waarin je jezelf, de ander en de wereld zonder oordeel aanschouwt, leidt tot een open hart, waarin je de verbinding ervaart met alles om je heen. Dan kun je waarheid zien van het woord van Elie Wiesel, schrijver en Holocaustoverlevende, ontvanger van de Nobelprijs voor de Vrede:

Het tegenovergestelde van liefde is niet haat
Het tegenovergestelde van kunst is niet lelijkheid
Het tegenovergestelde van geloof is niet ketterij
Het tegenovergestelde van het leven is niet de dood
Het tegenovergestelde van dit allemaal is onverschilligheid!

Daar waar de toon gezet wordt door liefde en creativiteit, van vertrouwen en het leven aanvaarden en genieten, daar is geen ruimte en reden voor onverschilligheid.

(Jan de Korte, september 2026)