Het feest van de regen, over de po‘zie van J.C. van Schagen
Voor 'de Cirkel, tijdschrift voor Zijnsori‘natie' schreef ik een artikel over de po‘zie van J.C. van Schagen, naar aanleiding van de bloemlezing 'Ik ga maar en blijf', verzorgd door Ingmar Heytze, uitgegeven door G.A. van Oorschot. Ik gebruikte twee haiku's van Van Schagen als aanduidingen van twee thema's in zijn werk. Klik hier voor een aantal gedichten van hem.
De regen
voor mijn jaardag? ik?
het allerliefste?
een zware regen
Het regent vaak in de gedichten van J.C. van Schagen. Sinds ik de bloemlezing lees regent het ook vaak in mijn meditatie. Naast symbolen als het licht, het huis, de golf en de zee, reikt Van Schagen de regen aan als symbool. De samensteller van de bundel benadrukt dit door als eerste en als laatste gedicht een gedicht te kiezen over de regen.
In 'Narrenwijsheid',het openingsgedicht, verbindt de regen de dingen en de mensen. Velden, slootjes, vuile gootjes, het trottoir, de gevangene in zijn cel, de moeder met haar kindje, de kelner achter de spiegelruit, de politicus in zijn kamer. Hij noemt nog veel meer in een prachtige opsomming, die ingeleid wordt met woorden, waarin hij aangeeft niet te willen oordelen.
Niets is, dat niet goddelijk is
daarom wil ik niets uitzonderen
ik geef geen namen
ik laat adel en schoonheid liggen, ik vraag niet naar recht
ik blijf niet staan bij slecht en lelijk
goed en deugdzaam gaan mij niet aan
De regen maakt geen onderscheid, valt iedereen even genadig toe. 'Zo regent de regen / daarom geef ik geen namen / ik ga maar en ben'. De regen herinnert aan de stromende aard van ons bestaan, in die stroming zijn we, niet in de vastgelegde namen. Het slotgedicht heet gewoon 'Regen'. Regen is nu.
nu ga ik leven
nu komt hij
nu komt de grote regen
en ik tril, als een dankbaar blaadje
dat almaar willig meenikt
met de dans van de grote regen
De regen als de zegen van de inspiratie, die van boven komt en door mij stroomt. De regen die mij er de ogen voor opent dat ik nu leef op deze plaats. Zo helpt de regen me los te laten, te beseffen dat ik leef in de trilling, als een dankbaar blaadje, tot leven gebracht door alles wat tot me komt. De regen brengt me in relatie met de ruimte in alles, met de goedheid in alles, met de grootsheid in alles.
ik zit maar stil en raak verloren
in het feest van de wijde regen
in het feest van de vredige regen
in het feest van de grote regen
Het kleine
een mens wordt wakker
en neemt, starend in de nacht
een slokje karnemelk
In de gedichten van Van Schagen staan regelmatig verkleinwoorden. Dat is niet om de dingen kleiner te maken. Juist dat wat met het verkleinwoord wordt aangeduid blijkt het wezenlijke te zijn, het ene dat telt.
In het gedicht 'Zomer' schrijft hij over de genieting van een glas frambozenlimonade op een terras. 'Ik heeft zaakjes gedaan' en mag nu tot zichzelf komen op het terras van Regina. Hij zit daar aan het 'allerplezierigste tafeltje' in een 'rieten stoeltje van Regina'. Het terras, de naam verwijst al naar de gezegende onder de vrouwen, wordt in de loop van het gedicht steeds meer een heilige ruimte met als symbool van heiligheid een glas frambozenlimonade.
zij staat en is
zuiver
dromerig
in zichzelf verzonken
absoluut
een peinzende eeuwigheid
Zijn woordgebruik verwijst naar de misviering in de rooms-katholieke eredienst. Het drinken wordt zo verwoord als ware het een religieuze plechtigheid, een spiritueel gebeuren. De ik van het gedicht drinkt zijn limonade als 'de daad: / ˇˇn sprong! / een steigerende hemelvaart!'
weer zit daar ik
teruggecondenseerd
aan tafeltje van Regina
in stoeltje, van ontroering sprakeloos
maar ik
de hemel nu aanwezend in iks eigen buik
ik is nu heilig
het glas is leeg
Je zou de indruk kunnen krijgen dat de dichter hier de draak steekt met religieuze gebruiken, ik denk niet dat het zo bedoeld is. Het gedicht heet 'Zomer' en het is typerend voor Van Schagen om dat grote thema terug te brengen tot de ervaring van een glas limonade. Het gebruik van de religieuze symbolen valt in eerste instantie niet eens zo op, omdat hij een heel concreet, alledaags moment van zijn leven beschrijft. Dat moment wil hij beschrijven in al zijn grootsheid, in zijn totaliteit, in zijn heiligheid. Op en top hier en nu is het zoals hij achter zijn glas limonade zit, symbool voor het leven dat hem toevalt, in 'een aureool van contemplatie'. De haiku hierboven klinkt mij als een samenvatting van die houding tegenover het leven. Wakker worden, woorden voor de spirituele aanwezigheid, voor het zien van zoals het is. Dat is los van de concepten van de dag, het is, zo zegt de dichter hier, staren in de nacht. De nacht staat hier voor niet-weten, voor de leegte. Een leegte die voor we het weten al onze angst en verlangen oproept. In die leegte neemt deze wakker geworden mens een slokje karnemelk, drinkt hij in vertrouwen de beker van zijn leven. Zo klein is het, zo groot is het.
Meer
Op veel meer plaatsen in de po‘zie van Van Schagen licht mijn zijnsgeori‘nteerde hart op, zijn gedichten bieden veel inspiratie. Zijn individuerende kracht is hierboven nog weinig aan bod gekomen: 'in mijn hart bonsde de opstand / en ik zei: lieve god, ik wil een straatsteen zijn'. Het gedicht 'De sterkste' is prachtig te lezen als woorden van de spirit tot de psyche, helaas ook weer te lang om hier te citeren. Het hele zelfverwerkelijkingstraject wordt op een beeldende manier beschreven, intussen: 'ik heb de tijd, / ge moet u niet haasten, ik kan wachten'.
ik kan wachten de gang der tijden
maar ˇˇns, een dag, als de golven komen
zullen wij samen zijn
niet dan wat water van de grote zee
Dit is po‘zie die opent, die helpt bij het aandachtig aanwezig zijn, die herinnert aan de heiligheid van dit moment, hier en nu. Van Schagen draagt geen ideologische visie aan in zijn gedichten Š'schuw het inktvisje / dat Zelf heet (É) stuur weg het ventje / dat zich wringt tussen oog en ding / zeg het beeld alleen'Š, hij wil ons laten horen 'het stille zingen van de witte dingen'.
(Jan de Korte, 2009)